Spacer po Rzeszowie

Naszą podróż rozpoczynamy w sercu miasta, czyli na placu rynku. Niegdyś, jak każdy rynek, był on najważniejszym placem targowym w mieście. Pod rynkiem kupcy wydrążyli piwnice, które miały dwojaką funkcję: służyły jako miejsce przechowywania towarów, były także schronieniem dla mieszkańców miasta w momentach zagrożenia. Obecnie odrestaurowane rzeszowskie piwnice można zwiedzać z przewodnikiem, który wprowadzi nas w tajemnice przeszłości stolicy Podkarpacia.

Wychodząc z piwnic rzeszowskich, mijamy mieszczące się w kamienicy nr 12, Muzeum Historii Miasta Rzeszowa. Można tu obejrzeć ciekawą ekspozycję zatytułowaną „Sześć wieków Rzeszowa" (1354-1944). Znajdziemy tu wyroby rzemiosła, judaika, stare dokumenty, fotografie oraz pamiątki związane ze sławnymi postaciami, których losy splotły się z historią naszego miasta. Idąc w kierunku wschodnim, dotrzemy do jednej z najkrótszych ulic w mieście tj. ul. Przesmyk. Jeszcze do II wojny ulica ta była uważana za tak mało znaczącą, że nie miała oficjalnej nazwy. Wejście w uliczkę na frontonie kamienicy nr 2 zdobi figlarna niebieska kaczuszka.

W zabudowie pierzei wschodniej rynku mieszczą się tylko trzy kamienice. Pierwsze dwie, czyli nr 13 i 14 mieszczą dziś luksusowy hotel. Ciekawą historię ma kamienica nr 15 zwana Domem Baldorffa. Według legendy mieszkała w niej Żydówka Estera, która była kochanką Kazimierza Wielkiego. W XVIII wieku budynek należał do Jakuba Baldorffa, kamerdynera księcia Lubomirskiego. Od strony rynku w kamienicy mieści się Antykwariat-Galeria Z podwórza.

Północna pierzeja rynku jest najbardziej okazała. Kiedyś należała ona do patrycjatu. W ciągu budynków przez lata brakowało czerech kamienic od numeru 20 do 23 - zostały one zniszczone lub rozebrane z powodu złego stan. Niedawno miejsce to zostało zabudowane. W tej części rynku wyróżnia się kamienica nr 19 zwana Domem Polonii. Jej historia sięga średniowiecza. Do dawnego budynku w XVIII w. nadbudowano piętro. Pod budynkiem znajdują się piwnice, których część znacznie wybiega przed fronton budynku tworząc tzw. przedproże. Obecnie jest ono częścią Podziemnej Trasy Turystycznej.

W centralnym punkcie rynku znajduje się zabytkowa studnia. Na jej wieżyczce widnieje tabliczka z rokiem 2002. Jest to data zrekonstruowania studni według XVIII-wiecznego planu Wiedemanna - nadwornego architekta Lubomirskich.

Dalsza część trasy prowadzi nas w stronę pierzei południowej. W ciągu kamienic od strony południowej na uwagę zasługuje klasycystyczna kamienica nr 5. Mieści się tutaj restauracja Va Bank. W kamienicy nr 6 znajduje się z kolei Muzeum Etnograficzne im. Franciszka Kotuli. Muzeum posiada bogate zbiory eksponatów z zakresu kultury i sztuki ludowej. Na fasadzie budynku umieszczona jest tablica pamiątkowa z 1946, mówiąca o okupacyjnych losach pomnika T. Kościuszki. Pomnik wzniesiono na rynku w 1887 r. Naczelnik powstania przedstawiony został w bohaterskiej pozie, a u jego stóp wznosi się do lotu polski orzeł. Zniszczony podczas wojny pomnik został zrekonstruowany prze Piotr Kida w latach osiemdziesiątych.

Wreszcie zbliżamy się do najokazalszej na rynku budowli - ratusza. Jego obecny kształt jest efektem wielu przeróbek budowli wzniesionej pod koniec XVI w. za sprawą ówczesnego właściciela miasta, Mikołaja Spytka Ligęzy. Dopiero XIX-wieczna przebudowa nadała ratuszowi obecny styl klasycystyczny. Jeszcze w drugiej połowie XIX w. mieściła się tu szkoła żeńska, a parter zajmowały sklepy. Później dobudowano drugie piętro, poszerzono gmach, a od strony południowej dobudowano reprezentacyjną gotycką klatkę schodową z witrażami, na których obecnie widnieją portrety sławnych postaci związanych z Rzeszowem, m.in. Stanisława Maczka, Władysława Sikorskiego, Mikołaja Spytka Ligęzy, Jerzego Lubomirskiego. Wnętrza ratusza zostały przyozdobione ciężkimi stropami oraz dekoracyjnymi malowidłami. Odnowione piwnice budynku mieszczą dziś „Galerię pod Ratuszem", w której organizowane są okazjonalne wystawy.

Wewnątrz ratusza, na ścianach klatki schodowej, umieszczonych jest kilka tablic upamiętniających ważne wydarzenia w historii Rzeszowa, np. powiększenie obszaru miasta, wizytę Jana Pawła II, zawierzenie miasta Matce Boskiej Rzeszowskiej. Na uwagę zasługuje znajdujący się na drugim piętrze współczesny obraz przedstawiający akt lokacji miasta z 19 stycznia 1354 roku. Na obrazie Kazimierz Wielki wręcza swojemu rycerzowi, Janowi Pakosławicowi, tarczę herbową Rzeszowa, jako symbol miasta przekazywanego nowemu włodarzowi.
Kierując się od ratusza w stronę ul. 3 Maja, na skrzyżowaniu ulic Słowackiego i Kościuszki, po lewej stronie mijamy kamienicę, która może poszczycić się ciekawą historią. W XIX w. była ona siedzibą hotelu „Pod Różą". W połowie wieku było to tłumnie odwiedzane przez mieszkańców Rzeszowa miejsce spotkań towarzyskich. Bywał tu m.in. Ignacy Łukasiewicz - ówczesny praktykant w aptece Hűbla, wynalazca lampy naftowej. Ze względu na panujące w kamienicy przeciągi, będące wynikiem częstego otwierania drzwi przez kolejnych gości, hotel nazywany był „Luftmaszyną" ( z niem. Luft - powietrze ).

Sama ulica Kościuszki jest najstarszą ulicą w mieście. Od początku istnienia miasta łączyła ona rynek z kościołem parafialnym. U wylotu ulicy (wówczas Farnej) znajdowała się brama zwana Dębową, a później Zamkową. W 1894 r., z okazji setnej rocznicy postania kościuszkowskiego, ulicy nadano obecną nazwę. Starannie odrestaurowane kamieniczki stojące wzdłuż ul. Kościuszki są przykładem wystroju architektonicznego typowego dla galicyjskich miast w XIX w.

Koniec ulicy Kościuszki zdobi kościół parafialny pw. św. Stanisława i Wojciecha. Jest to najstarszy, XV-wieczny, rzeszowski kościół. W następnym stuleciu prawdopodobnie istniała tu też szkoła parafialna. Obecny kształt kościół zawdzięcza licznym przebudowom pierwotnie gotyckiej świątyni. Po pożarze w pierwszym ćwierćwieczu XVII w. odbudowy świątyni podjął się Spytek Ligęza. Nawy boczne do głównego korpusu kościoła dobudowano prawdopodobnie w XVIII w. pod kierunkiem Wiedemanna. Wówczas też przerobiony został ołtarz główny, a całej świątyni nadano wystrój barokowy.

We wnętrzu kościoła na szczególną uwagę zasługuje kamienny portal z XV w. mieszczący się przy wejściu do zakrystii. W niszy w południowej ścianie prezbiterium znajduje się późnobarokowy posąg Jana Nepomucena. W północnej ścianie prezbiterium znajdują się trzy pomniki nagrobne Rzeszowskich. Centralne miejsce zajmuje nagrobek zbiorowy Rzeszowskich - dzieło najprawdopodobniej Santi Gucciego. Zobaczyć tu można m. in. popiersia kobiece we wdowich strojach: Urszuli oraz Elżbiety Rzeszowskich. Po prawej stronie, w głębokiej niszy, umieszczono półpostać rycerza, przypuszczalnie Jana Rzeszowskiego - pierwszego właściciela miasta.

Nieopodal kościoła stoi barokowa dzwonnica. Niegdyś wieńczył ją wysmukły hełm podwyższony o latarnię. Jego obecny kształt jest dziełem znanego rzeszowskiego rzemieślnika, Marcina Borelowskiego, który miał w mieście swój warsztat blacharski.
Od zachodniej strony kościoła mieści się Plac Farny. W jego północnej części stoi zrekonstruowany w 1992 pomnik bohatera wojny polsko-bolszewickiej, pułkownika Leopolda Lisa-Kuli („Lis" to pseudonim przyjęty od zastępu skautów). Oryginalny pomnik, odsłonięty w 1932 r., został zniszczony przez hitlerowców. Rzeszowianie zdołali ocalić jedynie głowę posągu, która obecnie znajduje się w Muzeum Historii Miasta Rzeszowa (ul. Rynek 12).

W pobliżu pomnika na ścianie kamienicy, z okazji 650-lecia Rzeszowa skopiowano XVIII-wieczny plan miasta, autorstwa Wiedemanna. Architekt Lubomirskich utrwalił na nim kształty budynków Rzeszowa z 1762 r. Miasto, otoczone wówczas wałami oraz kanałami wodnymi, skupione było wokół Rynku i Paniagi. Niemal połowę powierzchni miasta zajmowały ówczesne rezydencje Lubomirskich otoczone ogrodami, warzywniakiem oraz zwierzyńcem.

Tuż obok stoi dumnie wiedeńska trafika - kiosk wyprodukowany we Wiedniu na początku poprzedniego stulecia. Oryginalnie trafik używano do handlu wyrobami tytoniowymi. O jej wyjątkowej atrakcyjności świadczy fakt, że tego typu kiosk nie zachował się nawet w samym Wiedniu. Obecnie mieści się tu mała lodziarnia.

Ciekawą historię ma również znajdująca się po przeciwnej stronie poczta główna. W latach 60-tych mieścił się tutaj Klub Łącznościowca, w którym debiutowały późniejsze sławy polskiej muzyki rozrywkowej: Mira Kubasińska, Tadeusz Nalepa czy Stan Borys.

Zwiedzając rzeszowską starówkę, nie sposób nie przejść głównym deptakiem miasta - ulicą 3 Maja. Najsłynniejsza rzeszowska promenada ma ponad dwusetletnią tradycję. Od mieszczącego się tutaj klasztoru Pijarów nazywana była ulicą Pijarską. W 1828 r. pojawiła się nazwa „Herrengasse", czyli ulica „Pańska". Po odzyskaniu niepodległości nadano jej nazwę 3 Maja. Warto wspomnieć, że w XVIII wieku ów deptak znacznie różnił się od dzisiejszego. Ulica była wyłożona jodłowymi balami, by Lubomirscy mogli wygodnie dojechać w niedzielę na mszę św. do kościoła św. Krzyża, gdzie mieli własną emporę (lożę). Kamienny bruk położony tu został dopiero na początku XX w. W czasach galicyjskich na Pańskiej mieszkali najbogatsi obywatele miasta. Promenada była więc miejscem spotkań i spacerów rzeszowskich patrycjuszek. Do dziś ulica zachowała charakter swoistej ekskluzywności.

Wśród mieszczących się na ulicy zabudowań wyróżnia się kompleks pijarski. W połowie XVI w. założono tu trzecią placówkę pijarów w Polsce. Do miasta zaprosił ich Jerzy Stanisław Lubomirski, który kazał zbudować dla nich kościół i klasztor. Kompleks powstał na bazie projektu Tylmana z Gameren - słynnego holenderskiego architekta. Wybudowany wówczas kościół był nazywany kościołem książęcym, gdyż pełnił funkcję reprezentacyjnego kościoła właścicieli miasta. Stąd, nad wejściem do świątyni widnieje tablica fundacyjna Lubomirskich oraz ich herb Szreniawa i Junosza. W prezbiterium, nad wejściem do zakrystii, znajduje się epitafium Hieronima Augusta Lubomirskiego oraz Konstancji z Lubomirskich. Ważnym wydarzeniem w historii kościoła była wizyta króla Jana III Sobieskiego, który w marcu 1684 r. dziękował Rzeszowianom za udział w odsieczy wiedeńskiej.

Udając się z muzeum w kierunku zamku Lubomirskich, warto wstąpić do lodziarni „U Myszki". Serwowane są tutaj jedne z najlepszych lodów w mieście. Radzimy nie zrażać się kolejkami, bo odrobina cierpliwości na pewno się opłaci...

Dalsza trasa prowadzi nas ulicą Zamkową do posiadłości rodu Lubomirskich. Po lewej stronie, za bogato zdobionym ogrodzeniem, znajduje się urokliwy pałacyk zwany letnim. Powstał on na przełomie XVII i XVIII w. według planów Tylmana z Gameren. Kilkadziesiąt lat później został nadbudowany przez Wiedemanna. Pomimo kilku późniejszych przeróbek, pałacyk pozostaje dobrym przykładem architektury rezydencjonalnej w duchu francuskiego baroku. Rozplanowany jest na rzucie litery „H", piętrowy w części środkowej. W niszach pałacu powyżej okien znajdują się popiersia członków rodziny Lubomirskich w strojach rzymskich senatorów Są to kopie oryginalnych, osiemnastowiecznych rzeźb, które zostały przeniesione do wnętrza budynku. Za czasów Joanny ze Steinów (żony J. I. Lubomirskiego) w pałacyku odbywały się liczne bale i przyjęcia. Utrzymywała ona ożywione kontakty z dworem saskim. Dlatego też w połowie XVIII w. Rzeszów nazywany był „małym Dreznem". Zniszczony przez pożar w 1906 r. pałac został szybko odbudowany. Po wywłaszczeniu stał się siedzibą Instytutu Muzyki Uniwersytetu Rzeszowskiego. Dlatego też przechadzając się w pobliżu rezydencji, często można usłyszeć dochodzące z pałacyku dźwięki muzyki. Warto dodać, że w latach trzydziestych XX wieku w rzeszowskim pałacyku mieszkała rodzina Grotowskich. Tutaj urodził się Jerzy Grotowski (1933-1999) - reżyser i reformator teatru.

Dalszą część trasy wzdłuż zamku Lubomirskich wyznacza nam malownicza Aleja pod Kasztanami. Powstała w XIX wieku, jako miejsce spacerów i budowy ekskluzywnych domów. Oryginalną zabudowę stanowią obecnie trzy secesyjne wille. Eklektyczna willa nr 6 posiada cechy stylu barokowego. Willa nr 8 wybudowana została według projektu T. Tekielskiego w stylu szwajcarskim. Willa nr 9, Pod sową jest również według projektu Tekielskiego, w stylu szwajcarskim. Znacznie wyższa od poprzedniej, w zamyśle miała przypominać mały zameczek. Na frontonie widnieje zegar słoneczny.

Tuż za willami na jednej z opuszczonych parceli znajdują się ruiny kordegardy barokowego ogrodu, który był częścią letniego pałacu Lubomirskich.

Rzeszowski Zamek, otoczony głęboką fosą, stoi w miejscu dawnej rezydencji Lubomirskich, którą wyburzono na początku XX w. z powodu bardzo złego stanu. W oryginalnej formie do czasów współczesnych zachowano jedynie wieżę bramną oraz wieżyczki bastionów. Pierwsza konstrukcja obronna powstała w tym miejscu prawdopodobnie już w XVI w. Od 1637 zamek był własnością rodziny Lubomirskich. W latach późniejszych kompleks został przejęty przez władze austriackie i zaadaptowany do celów sądowniczych oraz więziennych. Obecnie zamek jest siedzibą sądu okręgowego.

Zwiedzanie Rzeszowa proponujemy zakończyć popularną trasą spacerową nad Wisłokiem. Idąc wzdłuż rzeki, można podziwiać różne gatunki ptaków, takich jak kaczki czy łabędzie. Bliżej zapory można spotkać bobry. Spacer nad Wisłokiem warto uwiecznić na zdjęciu przy pomniku rzeszowskiego przewoźnika - Nitki, znajdującego się przy kładce na Bulwarach. Zanim wybudowano mosty na Wisłoku na rzece funkcjonowało kilka promów. Ostatni z nich od pokoleń był w rodzinie Nitków, zwanych w Rzeszowie „Admirałami".